Ülkemizde muayene faaliyetlerinin yasal düzenleme ile zorunlu tutulmasından bu yana bina sorumlularının, asansör kullanıcılarının asansör konusundaki ilgi ve dikkati günden güne artmaktadır. Ne yazık ki bu ilgi ve alakaların bazıları yaşanılan asansör kazalarının gündeme gelmesinden dolayı yoğun artış göstermektedir. Kayıplar hepimiz için kötü bir tecrübedir. Bu hususta ise iğneyi önce kendimize batırdıktan sonra çuvaldızı başkasına batırmalıyız. Bu yüzden bazı sorulara cevap aranması gerekmektedir.

- Asansörün bakımı ve muayenesi aynı faaliyet midir?

- Asansörlerin bakımı ve muayenesi konusunda her bir paydaş ne kadar bilgili ve ilgili davranmaktadır?

- Neden asansörde tespit edilen uygunsuzluklar Periyodik Kontrol Raporuna yazılmadan ilgili taraflarca giderilmemektedir?

Bu yazımızda bakım, muayene faaliyetleri kavramlarına ve aralarındaki ilişkiye değinmeye çalışacağız.

Türkiye Cumhuriyeti Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nca 06.04.2019 Tarihinde yayımlanan "Asansör İşletme ve Bakım Yönetmeliği’nde bakım faaliyetinin tanımı ve bakım faaliyetleri için uyulması gereken uyumlaştırılmış standart şu şekilde tanımlanmaktadır:

"MADDE 4 – e) Bakım: Asansörün hizmete alınmasından sonra kullanım ömrü boyunca, kendisinin ve bileşenlerinin, fonksiyonlarının ve güvenlik gereklerinin, tasarlandığı veya ilgili mevzuata uygun olarak yenilendiği biçimde devamlılığını sağlamaya yönelik, asansör monte eden veya onun yetkili servisi tarafından periyodik olarak ayda en az bir defa yürütülen işlemleri ifade eder.”

"MADDE 9 – (1) Asansörün, asansörü oluşturan tüm aksam ve parçaların bakımı asansör monte eden tarafından hazırlanmış olan bakım kılavuzunda yer alan talimatlara ve güncel TS EN 13015: Asansör ve Yürüyen Merdivenlerin Bakımı, Bakım Talimatları İçin Kurallar standardında belirtilen gerekliliklere göre yapılır."

Türkiye Cumhuriyeti Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nca 04.05.2018 Tarihinde yayımlanan "Asansör Periyodik Kontrol Yönetmeliği’nde ise periyodik ve takip kontrol faaliyetleri şu şekilde tanımlanmaktadır:

"MADDE 3 – j) Periyodik kontrol: Asansörün güvenli kullanımı ve işletme yönünden uygun çalışıp çalışmadığına dair yaptırılacak olan muayeneyi,

m) Takip kontrolü: Asansör periyodik kontrolünde belirlenen uygunsuzlukların giderilip giderilmediğine dair A tipi muayene kuruluşu tarafından yapılan gözetim faaliyetini,

ö) Tescil öncesi ilk periyodik kontrol: 29/6/2016 tarihli ve 29757 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Asansör Yönetmeliği (2014/33/AB) kapsamında ilk kez piyasaya arz edilen bir asansöre yönelik tescil öncesinde gerçekleştirilen periyodik kontrolü, ifade eder.”

Yukarıda verilen tanımlar T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın ilgili yönetmeliklerinde yer alan tanımlardır.

Bina sorumluları tarafından bu tanımlar karıştırılabilmekte ve bakım faaliyeti yapılan asansöre periyodik kontrolün yapılmasını anlamsız bulabilmektelerdir.

Asansör bakım faaliyeti ve periyodik kontrol faaliyeti birbirinden farklı hizmetlerdir. Asansör bakımları, aylık olarak asansörün genel durumunun değerlendirilmesi amacıyla; tesis tamamlandıktan sonra ve kullanım ömrü boyunca, kendisinin ve bileşenlerinin fonksiyonlarını güvenli olarak ve tasarlanan şekilde, yerine getirmesini garanti etmek için gerekli olan bütün işlemlerdir. Periyodik kontrol ise, asansörlerin güvenli kullanımı ve işletme yönünden uygun çalışıp çalışmadığına dair bina sorumlusu tarafından A Tipi Muayene Kuruluşu’na yaptırılacak olan muayene işlemidir.

Periyodik Kontrol, Ülkemizde T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından 04.05.2018 Tarihinde yayımlanan "Periyodik Kontrol Yönetmeliği" gereğince yılda bir defa yapılması gereken zorunlu bir uygulamadır. Periyodik kontrol ile asansörün kullanıma uygun olup olmadığı ile ilgili bir değerlendirme yapılmaktadır. Ayrıca yine periyodik kontroller vasıtası ile asansöre yapılan bakımların da bir nevi kontrolleri yapılmış olmaktadır.

Maalesef bina sorumlularının birçoğu bu tanımları, ilgili yönetmelik ve standartları bilmemektedir. Ayda bir defa Bakım Firması/Yetkili Servis tarafından verilen bakım föyü ve yılda bir defa A Tipi Muayene Kuruluşunca verilen Periyodik Kontrol raporunu teslim almaktadırlar. Bakım Föylerinde asansörlerinin "uygun" ve Periyodik Kontrol Raporu’nda ise "uygunsuz/ kusurlu/hafif kusurlu" olduğunu gördükleri zaman haklı olarak şaşırmaktadırlar. Bu durum karşısında her ay bakım ücreti ödemekle sorumlu olduğu Bakım Firması veya Yetkili Servis’e durum değerlendirmesi için başvurulduğunda periyodik kontrol raporundaki hususların bakım kapsamında olmadığı yanıtını alabilmektelerdir. İlgili mevzuat hükümleri gereğince tesisteki güncelleştirme (yeni bileşenlerin eklenmesi, ana karakteristiklerin değiştirilmesi ve modernizasyon çalışmaları gibi) hükümlerini içeriyor ise bu konuda haklılar. Fakat bakım kapsamındaki uygunsuzluklar için bakım firmalarını ilgilendiren ilgili standart olan "TS EN 13015- Asansör ve yürüyen merdivenlerin bakımı Bakım talimatları için kurallar" Standardında bakım kapsamı şu şekilde belirtilmiştir:

"3.1- Bakım aşağıdakileri kapsar:

a) Yağlama, temizleme vb. Ancak aşağıdaki temizleme işlemleri bakım olarak kabul edilemez:

1) Asansör boşluğunun (kuyusunun) dış bölümlerinin temizlenmesi,

2) Yürüyen merdiven veya bandın dış bölümlerinin temizlenmesi,

3) Asansör kabini iç kısmının temizlenmesi.

b) Kontroller

c) Yolcu kurtarma çalışmaları

d) Kurma ve ayarlama işlemleri

e) Kopma veya yıpranmaya bağlı olarak meydana gelebilen ve tesisin karakteristiklerini etkilemeyen, bileşen onarımı veya değiştirilmesi

Aşağıdakiler bakım çalışmaları olarak düşünülmez:

a) Yeni bileşenin karakteristikleri orijinalinkilerle aynı olsa dahi, makina, asansör kabini, kontrol paneli gibi bir ana bileşenin veya güvenlik tertibatı gibi bir güvenlik bileşeninin değiştirilmesi,

b) Tesisin yer değiştirilmesi,

c) Tesisin herhangi bir karakteristiğinin (hızı, taşıyabildiği yük vb) değiştirilmesi de dahil tesisin modernizasyonu,

d) İtfaiye tarafından yapılan kurtarma çalışmaları."

Asansörün montajında "Asansör Monte Eden", bakımında "Bakım Firması/Yetkili Servisler" ve periyodik kontrolünde "Muayene Kuruluşları" tarafından kullanılan standartlar, telif (konuya has), tercüme (CEN, CENELEC, ISO, IEC) ve harmonize (uyumlaştırılmış) standartlardır. Muayene kuruluşları için bu standartları kullanmaktaki ana husus piyasaya arz edilmiş durumda bulunan asansörün ilgili şartları taşıyıp taşımadığını tespit etmektir. Periyodik kontrollerde asansör bileşenlerinin ve donanımlarının görevini yapıp yapmadığı konusundaki tüm kontroller aslında aylık bakım sırasında bakım firması/yetkili servis tarafından doğrulanmalı ve bakım föylerine yazılmalıdır. (Güvenlik donanımlarının devrede olup olmaması kontrolleri, ayar ve onarım gerçekleştirilmesi gereken bileşenler, yolcu kurtarma senaryolarının uygulanması gibi)

İşte bu yüzden İlgili mevzuat maddeleri gereğince uyulması gereken standart maddeleri belli iken bakım firmaları/yetkili servislerin, muayene kuruluşları ve muayene elemanlarının yönetmelik ve standart maddelerini takip etmemelerinden dolayı doğabilecek konumuza has en büyük problemlerden biri, periyodik kontrol raporunda yazan uygunsuzlukların bina sorumlusu tarafından "Asansör Periyodik Kontrol Yönetmeliği"nin standart dışı bir uygulamasıymış gibi algılanması tüm ilgili tarafları (Bakanlık, İlgili İdareler, Akreditasyon Kurumu, Muayene Kuruluşları, Asansör Monte Eden, Bakım firması/Yetkili Servis) zan altında bırakabilmektedir. Bu yüzden bakım ve periyodik kontrol Faaliyetlerinin uygulayıcıları olarak her bir taraf üzerlerine düşen görevi ilgili mevzuat ve standart şartları nezdinde yerine getirmelidir.

Bina sorumlularının da bakımda tespit edilen uygunsuzlukları periyodik kontrol yapılana kadar bekletmemesi gerekmektedir. Örneğin; 6 ay önce Periyodik Kontrol sonucunda "Yeşil" Etiket alan bir asansörde kasnakların, halatların vs. henüz zarar görmesi sonucunda bakım firması bu uygunsuzluğa idare edilebilecek bir durum ne de bina sorumlusunun periyodik kontrolde muayene elemanı yazmadığı müddetçe değişimi reddetmesi kabul edilemez. Periyodik Kontrol Faaliyeti yılda bir kere gerçekleştiği için oluşan hasarın diğer asansör bileşenlerine zarar verme ihtimalinin de göz önüne alınması gerekmektedir. Zira yaşanabilecek herhangi bir kaza da kimse zan altına girmemelidir. Yukarıda da açıkladığımız gibi bakım ve muayene faaliyetleri aynı faaliyet değildir. Bir uygunsuzluğu tespit etmek yalnızca periyodik kontrole has bir durum değildir. Ayrıca asansör periyodik kontrolü esnasında bakım föyü doldurulmamalıdır. Asansör periyodik kontrolü yapılırken aylık bakım föylerinin de kontrol edildiği unutulmamalıdır.

Durum Tespit Raporu ile alakalı; T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nca 06.04.2019 Tarihinde yayımlanan "Asansör İşletme ve Bakım Yönetmeliği"nde "MADDE 10 – (1) Bina sorumlusu ile sözleşme imzalayan asansör monte eden veya onun yetkili servisi, güvenli kullanım için söz konusu asansörü oluşturan aksam ve parçaları da içerecek şekilde bir bütün olarak gerekli koşulları sağlayıp sağlamadığına ilişkin durum tespit raporu hazırlar ve bina sorumlusuna iletir. Durum tespit raporu asansör monte edenin piyasaya arz ettiği ve bakım sözleşmesi yaptığı asansör için hazırlanmaz.” ibaresi gereğince yeni bakım sözleşmesi imzalamadan önce bu raporun hazırlanması gerekmektedir. Durum tespit raporu düzenlemek için asansörün periyodik kontrol tarihini de beklememek gerekmektedir.

Asansör Bakımı için gerekli şart yalnızca Hizmet Yeterlilik Belgesi (HYB) almak değildir. Hizmet Yeterlilik Belgesi (HYB); Tüketiciye hizmet sunan iş yerlerinin ve sunulan hizmetin, ilgili Türk Standardı veya kriterine uygun olduğunu gösteren belgelendirme modeline dahil edilen bir belgedir. Asansör bakım firmalarının ve yetkili servislerin bu belgeyi aldığında Türk Standartları Enstitüsü (TSE) tarafından "TS 12255- Yetkili Servisler – Asansör Bakım Servisleri – Kurallar" Standardı kurallarına haiz olduğu gerekçesiyle bu belge verilmektedir. Bu standart aşağıdaki standartlara ve ilgili maddelerine de atıflarda bulunmaktadır.

"TS 12361- Yetkili servisler Genel kurallar"

"TS EN ISO/IEC 17020- Uygunluk değerlendirmesi- Çeşitli tiplerdeki muayene kuruluşlarının işletimi için şartlar"

"TS EN 13015- Asansör ve Yürüyen Merdivenlerin Bakımı, Bakım Talimatları İçin Kurallar"

Dolayısıyla bakım firmaları ve yetkili servisler bahsedilen standartlara ve ilgili yönetmeliklere göre personellerine eğitim vermeleri bakım faaliyetlerini bu standart ve mevzuat hükümleri doğrultusunda yürütmeleri gerekmektedir.

Periyodik Kontrol gerçekleştiren muayene kuruluşu ve elemanlarının da bilgi güncellemesine açık olması güncel olan standart ve mevzuat hükümlerini iyi takip etmeleri gerekmektedir.

Niyetimiz burada kimseyi kırmak veya gücendirmek değildir. Yukarıda bahsettiğimiz mevzuat ve standart hükümlerinin her birini açıklamaya ve yorumlamaya kalksak sayfalar yetmez. Sürçülisan ettiysek affola. Bu yüzden yazımızı İngiliz şair T.S. Eliot’ın ünlü iki sözüyle bitirmek istiyorum.

"Bazen aynı dili konuşmak yetmez, bir de aynı yerden anlamak gerekir."

"Geçen yılın kelimeleri geçen yılın diline aittir ve yeni yılın kelimeleri yeni bir ses bekler."