Kentleşmenin bir ihtiyacı olarak ortaya çıkan yapılaşma ve yapı ihtiyacını karşılamak üzere tasarlanan çok katlı yerleşim çözümü bazı yeni sorunlar ile birlikte çözümleri de geliştirmektedir. Çok katlı yerleşimin temel gereksinimi bina içi erişim ve taşıma sorunu asansörler ile çözümlenmektedir. Bina içi erişim gereklilikleri her geçen gün yaşanan tecrübeler ile birlikte ihtiyaçları da şekillendirmeye ve güvenlik gereklilikleri konusunda katı kuralları da beraberinde ortaya çıkarmaktadır. Günümüze gelen asansörler ile birlikte en büyük endişe uyandıran düşme korkusu ilk sıradaki yerini korumaktadır.

Bu yazımızda serbest düşme önleyici tedbir olarak ilgili ürün mevzuatlarında tanımlanan güvenlik tertibatı üzerinde duracağız. Öncelikle ifade karışıklığı yaşamamak için serbest düşme önleyici tertibat olarak “güvenlik tertibatı” ifadesinin kullanıldığını belirtmek isterim.

Ürüne ait bilgileri dikkate alır iken Tasarım, Satın alma, Montaj ve Servis hizmetlerini bir bütün olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır. Ürün standardında bahsedilen güvenlik tertibatı için aşağıdaki açıklamalar bilgilendirme amacıyla paylaşılmaktadır:

Güvenlik tertibatı aşağı yönde çalışabilir olmalı ve anma yükünü taşıyan bir kabini veya bir karşı ağırlığı veya dengeleme ağırlığını, hız regülatörünün devreye girme hızında veya eğer askı aygıtları koparsa, kılavuz rayları kavrayarak durdurabilecek ve kabini, karşı ağırlığı veya dengeleme ağırlığını orada tutacak özellikte olmalıdır.

İlave bir yukarı yönde çalışma işlevi olan bir güvenlik tertibatı kullanılabilir.

Güvenlik tertibatı, bir güvenlik aksamı olarak kabul edilir ve TS EN 81-50:2020, Madde 5.3'teki gerekliliklere göre doğrulanmalıdır.

Güvenlik tertibatı üzerine; güvenlik tertibatının imalatçısının ismi, tip inceleme belgesi numarası, güvenlik tertibatının tipi, eğer ayarlanabilir ise, güvenlik tertibatı izin verilen yük aralığı bilgilerini içeren bir plaka sabitlenmelidir: Kullanma talimatında yük aralığı ile olan ilişki belirtilmişse ayar parametresi ile işaretlenmelidir.

Kabin güvenlik tertibatı, kademeli tip veya eğer asansörün anma hızı 0,63 m/s'yi aşmıyorsa ani etkili tip olmalıdır.

Hidrolik asansörlerde, bir hız regülatörü ile devreye girmeyen sabit makara tipinden farklı olan ani etkili tip güvenlik tertibatları yalnızca, eğer boru kırılma valfinin devreye girme hızı veya debi sınırlayıcının (veya tek yönlü debi sınırlayıcının) azami hızı 0,80 m/s'yi aşmıyorsa kullanılmalıdır.

Eğer kabin veya karşı ağırlık veya dengeleme ağırlığı birkaç güvenlik tertibatı taşıyorsa, bunların hepsi kademeli tip olmalıdır.

Karşı ağırlığın veya dengeleme ağırlığının güvenlik tertibatı, eğer anma hızı 1 m/s'yi aşıyorsa kademeli tip olmalıdır, aksi hâlde güvenlik tertibatı ani etkili tip olabilir.

Kademeli tip güvenlik tertibatı için, anma yükündeki kabinin veya karşı ağırlığın veya dengeleme ağırlığının serbest düşmesi durumunda ortalama yavaşlatma 0,2 - 1 gn arasında olmalıdır.

Kabin, karşı ağırlık veya dengeleme ağırlığı üzerindeki bir güvenlik tertibatının serbest kalması ve otomatik olarak sıfırlanması yalnızca kabinin, karşı ağırlığın veya dengeleme ağırlığının yükseltilmesi ile mümkün olmalıdır.

Anma yüküne kadar olan tüm yük koşullarında güvenlik tertibatının serbest bırakılması acil durum çalışmaları için belirlenen araçlar aracılığıyla ya da yerinde kullanılabilir prosedürlerin uygulanmasıyla mümkün olmalıdır.

Güvenlik tertibatının serbest bırakılmasından sonra asansörün yeniden hizmete sokulması, yetkin bir bakım personelinin müdahalesini gerektirmelidir. Bu arada ana şalterin etkinleştirilmesi, asansörün yeniden hizmete girmesine izin vermek için tek başına yeterli değildir.

Kabin güvenlik tertibatı devreye girdiğinde, kabin üzerine monte edilmiş bir elektrik güvenlik tertibatı, güvenlik tertibatının çalışmasından önce veya o esnada makinenin durdurulmasını başlatmalıdır.

Yakalama çeneleri veya güvenlik tertibatı blokları kılavuz patenler olarak kullanılmamalıdır.

Eğer güvenlik tertibatı ayarlanabilir ise son ayar, mührü kırmadan yeniden ayarlama yapmayı önleyecek şekilde mühürlenmelidir.

Güvenlik tertibatının kazara devreye girmesi mümkün olduğunca önlenmelidir; ör. Kılavuz patenlerin yatay hareketlerine imkan vermek için kılavuz raylarda yeterli açıklık sağlanarak.

Güvenlik tertibatları, elektriksel, hidrolik ve pnömatik olarak çalışan aygıtlar ile devreye girmemelidir.

Güvenlik tertibatı askı tertibatının kopmasıyla ya da bir güvenlik halatı ile devreye girdiğinde, uygun bir hız regülatörünün devreye girme hızına karşılık gelen bir hızda devreye girdiği varsayılmalıdır.

Güvenlik tertibatını devreye sokmak için aşağıdaki metotlar kullanılır:

1)En yaygın kullanımlardan biri olarak hız regülatörü ile devreye girme;

Güvenlik tertibatı için hız regülatörünün devreye girmesi, anma hızının en az %115'ine eşit ve aşağıdakilerden düşük bir hızda meydana gelmelidir:

1) sabit makaralı tipler hariç ani etkili tip güvenlik tertibatları için 0,8 m/s veya

2) sabit makaralı tip güvenlik tertibatları için 1 m/s veya

3) 1,0 m/s'yi aşmayan anma hızları için kullanılan kademeli tip güvenlik tertibatı için 1,50 m/s veya

4) (1,25.V + 0,25/V) 1,0 m/s'yi aşan anma hızları için kademeli tip güvenlik tertibatı için.

Anma hızının 1 m/s'yi aştığı asansörler için, 4)'te gerekli olan değere mümkün olduğunca yakın bir devreye girme hızı seçilmesi tavsiye edilir.

Düşük anma hızına sahip asansörler için, yukarıda belirtilen alt sınıra mümkün olduğunca yakın bir devreye girme hızı seçilmesi tavsiye edilir.

2) Yoğunlukla hidrolik asansörlerde kullanılan askı tertibatının kopması ile devreye girme;

Güvenlik tertibatı, askı tertibatının kopması ile devreye girdiğinde aşağıdakiler geçerli olur:

a) Harekete geçirme mekanizması tarafından uygulanan çekme kuvveti güvenlik tertibatının devreye girmesi için gerekli olanın iki katı ya da 300 N’dan büyük olanı kadar olmalıdır.

b) Güvenlik tertibatının devreye girmesi için yaylar kullanıldığında bu yaylar kılavuzlanmış baskı yayı tipinde olmalıdır;

c) Güvenlik tertibatının ve onun harekete geçirme mekanizmasının deneyinin yapılması, deney esnasında kuyuya girme ihtiyacı olmadan mümkün olmalıdır;

Bu amaçla, kabin alçalırken (normal çalışmada), askı halatındaki gerilim kaybı ile güvenlik tertibatının etkinleştirilmesini mümkün kılacak bir araç sağlanmalıdır. Sağlanan araç mekanik ise, onu çalıştırmak için gerekli kuvvet 400 N'yi aşmamalıdır. Bu deneylerden sonra asansörün kullanımını bozabilecek bir çarpıklığın veya kötüleşmenin meydana gelmediği kontrol edilmelidir. Ayrıca, test araçlarının kuyunun içinde saklanması ve bir deney gerçekleştirilirken dışarı alınması kabul edilebilir.

3) Güvenlik halatı ile devreye girme

Güvenlik tertibatı bir güvenlik halatı ile devreye girdiğinde aşağıdakiler geçerlidir:

a) Güvenlik halatı tarafından uygulanan çekme kuvveti en az güvenlik tertibatının devreye girmesi için gerekli olanın iki katı ya da 300 N’dan büyük olanı kadar olmalıdır.

b) Güvenlik halatı hız regülatörü halatına uygun olmalıdır.

c) Halat, kırıldığında güvenli işlevi etkilemeyecek şekilde yerçekimi veya yaylar ile gerilmelidir.

d) Güvenlik tertibatının bağlanması sırasında güvenlik halatı ve bağlantı uçları, normalden fazla bir fren mesafesi olması durumunda bile bozulmadan kalmalıdır.

e) Güvenlik halatının kopması veya gevşemesi, makinenin bir elektrik güvenlik tertibatı aracılığıyla durmasına sebep olmalıdır.

f) Güvenlik halatını taşımak için kullanılan makaralar, askı halatlarını veya zincirlerini taşıyan herhangi bir şaft veya makara tertibatından bağımsız olarak monte edilmelidir.

g) Koruma aygıtları standardın öngördüğü kurumalara sahip olmalıdır.

Tasarım itibariyle örneklemesi zor bir çözüm olarak karşımıza çıkmakla birlikte özel çözüm gerektiren yerlerde değerlendirilebilecek bir çözüm önerisi olarak standart gerek koşulları tanımlamıştır. Konuya ilişkin araştırmalar ile derinlemesine inceleme yapmak isteyenler için değerlendirilebilir.

4) Kabinin aşağı yönde hareketi ile devreye girmesi

Güvenlik tertibatının halat ile devreye girmesi aşağıdaki koşullarda etkinleştirilmelidir:

a) Bir normal duruştan sonra, güvenlik tertibatına bağlı EN 12385- 5:2002’de belirtilen bir halat en az güvenlik tertibatının devreye girmesi için gerekli olanın iki katı ya da 300 N’dan büyük olanı kadar bir kuvvet ile sabit tutulmalıdır (örneğin hız regülatörü halatı).

b) Halatı sabit tutma mekanizması, kabinin normal çalışmasındaki hareketlerinde serbest kalmalı ve kılavuzlanmış baskı yayı/yayları ve/veya yerçekimi kuvveti ile çalıştırılmalıdır.

c) Kurtarma çalışması her durumda mümkün olmalıdır.

d) Halatı sabit tutma mekanizmasıyla ilişkili, bir elektrikli güvenlik tertibatı en geç, halatı sabit tutan ve makineyi durduran mekanizmanın etkili olması anında devreye girerek kabinin aşağı yöndeki normal hareketlerini engellemelidir.

e) Kabinin aşağı yöndeki hareketi sırasında elektrik beslemesinin kesilmesi durumunda, güvenlik tertibatının halat tarafından kontrolsüz olarak devreye sokulması engellenmiş olmalıdır.

f) Halat ve halatı sabit tutma mekanizması sisteminin tasarımı, güvenlik tertibatının devreye girmesi sırasında herhangi bir hasarın mümkün olmamalı ve kabinin yukarı yönde bir hareketinde zarar görmeyecek şekilde olmalıdır.

Yine bir tasarım itibariyle örneklemesi zor bir çözüm olarak karşımıza çıkmakla birlikte özel çözüm gerektiren yerlerde değerlendirilebilecek bir çözüm önerisi olarak standart gerek koşulları tanımlamıştır. Konuya ilişkin araştırmalar ile derinlemesine inceleme yapmak isteyenler için değerlendirilebilir.

5) Manivela ile hız kesme

Güvenlik tertibatının manivela ile devreye girmesi aşağıdaki koşullarda etkinleştirilmelidir:

a) Kabinin normal durmasından sonra güvenlik tertibatına takılan bir manivela, her durakta bulunan sabit durduruculara bağlanabilecek bir şekilde uzatılmalıdır.

b) Manivela, kabinin normal hareketi esnasında geri çekilmiş olmalıdır.

c) Manivelanın uzatılmış konuma doğru hareketi, kılavuzlanmış baskı yayı/yayları ve/veya yerçekimi kuvvetiyle gerçekleşmelidir.

d) Acil durum çalışması her durumda mümkün olmalıdır.

e) Kabinin aşağı doğru hareketi sırasında elektrik güç kaynağının bağlantısının kesilmesi durumunda, güvenlik tertibatının manivela tarafından kontrolsüz şekilde devreye sokulmasını engellemek için önlemler alınmalıdır.

f) Manivela ve durdurma sisteminin tasarımı, güvenlik tertibatının devreye girmesi sırasında, daha uzun fren mesafelerinde ve kabinin yukarıya doğru bir hareketi ile herhangi bir hasarın mümkün olmayacağı şekilde olmalıdır.

g) Bir elektrikli güvenlik tertibatı, normal durdurmadan sonra hız kesme manivelası uzatılmış konuma gelmemesi durumunda kabinin herhangi bir normal hareketini engellemeli ve kabin kapıları kapatılmalı ve asansör hizmet dışı bırakılmalıdır.

h) Bir elektrik güvenlik tertibatı, hız kesme manivelası geri çekilmiş konumda bulunmadığında, kabinin herhangi bir aşağı doğru normal hareketini önlemelidir.

Son olarak tasarım itibariyle örneklemesi zor bir çözüm olarak karşımıza çıkmakla birlikte özel çözüm gerektiren yerlerde değerlendirilebilecek bir çözüm önerisi olarak standart gerek koşulları tanımlamıştır. Konuya ilişkin araştırmalar ile derinlemesine inceleme yapmak isteyenler için değerlendirilebilir.

Görüldüğü üzere standart piyasada kullanılan ürünlerin gerek koşullarını mümkün olduğunca ortaklaştırmak için yazılı olarak ortaya koymaktadır. Bu çözümleri gerek koşulları ile birlikte değerlendirmek gerekir. Yaşamsal olarak ihtiyacımız olarak gördüğümüz asansörlerin güvenliğinin önemini bir kez daha hatırlatmak isterim.

Saygılarımla...

Kaynakça: 2014/33/AB Asansör Yönetmeliği, Guide to Lift Directive, TS EN 81-20:2020, TS EN 81- 50:2020