İbrahim ÖZÇAKIR – Makine Mühendisi 

ISO/FDIS 8100-1:2025 taslağı, askı sistemlerinden siber güvenliğe, kurtarma operasyonlarından dijital fren tetiklemeye kadar birçok başlıkta köklü değişiklikler getiriyor. Üç yıllık öngörülen geçiş süreci, sektörün teknik altyapısını yeni mühendislik gerekliliklerine hazırlamak için kritik bir eşik niteliği taşıyor.

Asansör sektöründe güvenlik standartlarının güncellenmesi süreci hız kesmeden devam etmektedir.

Mevcut EN 81-20 / ISO 8100-1:2019 standardının yerini alması planlanan ISO/FDIS 8100-1:2025 taslağı, sektör gündeminin ilk sıralarında yerini almıştır. Taslak standart yayımlandıktan sonra mevcut standardın hemen yürürlükten kalkmayacağı, genellikle 3 yıllık bir geçiş süreci öngörüldüğü bilinmektedir. Bu geçiş süreci, teknik altyapımızı yeni kurallara hazırlamak adına kritik bir öneme sahiptir.

Yapılan incelemelerde, standarda yeni eklenen gereklilikler oldukça kapsamlıdır. Özellikle askı ekipmanları, kurtarma operasyonları, siber güvenlik, dikey kapılar, kabin alanı, kuyu dibi platformu, dengeleme araçları, elektriksel tetikleme ve denetim sınırları başlıkları altında köklü yenilikler göze çarpmaktadır.

Bu çalışmada, yeni standardın getirdiği teknik değişiklikler detaylandırılmıştır.

1. Askı araçlarında çeşitlilik ve izleme

Yeni standart, sadece çelik halatları değil, çelik tel halatlar dışındaki askı araçlarını da kapsayacak şekilde genişletilmiştir. Elastomer kaplamalı çelik tel halatlar, çekiş kayışları ve zamanlama kayışları (dişli kayışlar) artık tanımlı standart bileşenlerdir.

Mühendislik hesaplarında; geleneksel halatlarda 40 olan kasnak çapı oranı (D/d), kaplamalı çelik halatlarda 24’e, karbon fiber kayışlarda ise 150’ye kadar değişebilmektedir. Ayrıca, gözle muayenenin zor olduğu bu yeni nesil araçlar için "Bükülme Sayacı" veya "Fiziksel Dayanım İzleme" sistemleri zorunlu hale getirilmiş olup, risk anında asansörün otomatik olarak durdurulması şartı aranmaktadır.

2. Kurtarma operasyonları

Standart, otomatik kurtarma operasyonu (ARO) için net gereklilikler eklemiştir. Otomatik kurtarma sırasında kabin hızı beyan hızını aşmamalı, durma hassasiyeti ±20 mm olmalı ve işlem sırasında sesli bir ikaz (35-65 dB) verilmelidir.

Manuel kurtarmada ise fren açma kuvveti 400 N'u aşarsa elektrikli acil durum kumandası zorunludur. Ayrıca, elektrik kesintisinde dahi çalışacak ve kabinin kilit açılma bölgesinde olup olmadığını gösterecek bağımsız bir izleme sistemi (en az 1 saat güç kaynaklı) şart koşulmuştur.

3. Kuyu ve kabin güvenliğinde yeni düzenlemeler

Yapısal güvenlik tarafında standarda eklenen yeni maddeler şunlardır:

• Dikey kapılar: Dikey olarak kayan durak ve kabin kapıları için özel gereklilikler standarda eklenmiştir.

• Kabin alanı: Artırılmış kullanılabilir kabin alanına sahip tahrikli asansörler için yeni kurallar getirilmiştir.

• Kuyu dibi platformu: Kuyu dibinde güvenli çalışma için bir çalışma platformu gerekliliği eklenmiştir.

• Dengeleme araçları: Kuyu dibindeki sığınma alanına giren dengeleme araçları için ilave güvenlik gereklilikleri tanımlanmıştır.

4. Denetim ve fren sistemleri

Güvenlik bileşenlerinin kontrolünde dijitalleşme ve hassasiyet artırılmıştır:

• Elektriksel tetikleme: Güvenlik freninin sadece mekanik değil, elektriksel yollarla da tetiklenebilmesine ilişkin gereklilikler eklenmiştir.

• Denetim sınırları (Bypass): Revizyon kumandasında, bakım işlemleri sırasında normal seyahat sınırlarının devre dışı bırakılmasına olanak tanıyan bir özellik eklenmiştir.

5. Siber güvenlik

Asansörlerin ağ bağlantılı hale gelmesiyle birlikte siber güvenlik gereklilikleri ilk kez standarda dahil edilmiştir. ISO 8102-20:2022 referans alınarak; güvenlik yazılımlarına uzaktan müdahale yasaklanmış, değişikliklerin sadece sahada fiziksel işlemle yapılması şart koşulmuştur. Ayrıca siber olay kayıtlarının 5 yıl saklanması zorunludur.

6. Revize edilen diğer başlıklar

Yeni eklenen maddelerin yanı sıra, mevcut başlıklarda da önemli revizyonlar yapılmıştır.

• SIL devreleri: PESSRAL kavramı yerine SIL (Emniyet Bütünlük Seviyesi) dereceli devreler tanımı getirilmiştir. SIL, İngilizce "Safety Integrity Level" ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçe karşılığı "Emniyet Bütünlük Seviyesi" olarak kullanılır.

• Elektrik ve aydınlatma: Kabloların yangın sınıflandırması belirlenmiş ve kuyu aydınlatma armatürlerinin mekanik dayanımı tanımlanmıştır. Bükülgen kablo kısa devreleri artık resmi arıza listesindedir.

• Kapı güvenliği: Kapılarda el sıkışmasını önleyici tedbirler genişletilmiştir.

 

Sonuç

ISO/FDIS 8100-1:2025, sadece teknik bir güncelleme değil, asansör teknolojisindeki dijitalleşme ve malzeme bilimi gelişmelerinin mevzuata yansımasıdır. Sektör paydaşlarının bu 3 yıllık geçiş sürecini iyi değerlendirerek hazırlıklarını tamamlaması önem arz etmektedir. Zaman içerisinde diğer başlıkları da inceleyeceğiz.

• ISO/FDIS 8100-1:2025 taslağı, EN 81-20’nin yerini alacak yeni dönemin teknik çerçevesini belirliyor.

• Üç yıllık geçiş süreci, sektörün mühendislik altyapısını yeni kurallara uyarlamak için kritik bir hazırlık dönemi sunuyor.

• Yeni standart; askı sistemlerinden kurtarma operasyonlarına, kuyu güvenliğinden dijital fren tetiklemeye kadar kapsamlı değişiklikler içeriyor.

• Çelik halat dışındaki askı araçları artık standart kapsamında; fiziksel dayanım izleme sistemleri zorunlu hale geliyor.

• Otomatik ve manuel kurtarma senaryoları için hız, hassasiyet ve izleme kriterleri netleştiriliyor.

• Kuyu dibi platformu, dikey kapılar ve dengeleme araçları için ilave yapısal güvenlik gereklilikleri getiriliyor.

• Güvenlik frenlerinde elektriksel tetikleme ve bakım sırasında denetim sınırı bypass özelliği tanımlanıyor.

• Siber güvenlik ilk kez doğrudan standart kapsamına alınıyor; uzaktan müdahale sınırlandırılıyor ve kayıt saklama zorunlu hale geliyor.

• PESSRAL yerine SIL (Emniyet Bütünlük Seviyesi) yaklaşımı benimsenerek fonksiyonel güvenlik çerçevesi güçlendiriliyor.

• ISO/FDIS 8100-1:2025, yalnızca bir revizyon değil; dijitalleşen ve yeni malzeme teknolojilerine uyum sağlayan bir güvenlik anlayışını temsil ediyor.